Z działalności Instytutu Polskiego w Wilnie

W ubiegłym roku wiele państw na świecie obchodziło rocznicę 60-lecia zakończenia II wojny światowej. Na Litwie tę rocznicę uczczono dość skromnie. M. in. litewscy naukowcy i intelektualiści, wspólnie z placówkami przedstawicielstw dyplomatycznych, zorganizowali w Wilnie konferencję na temat polityki pamięci w krajach Europy Środkowo-Wschodniej. Dotyczyła ona jednak bardziej powojennej rzeczywistości tych krajów, będących pod wpływem, pośrednim czy bezpośrednim, władzy moskiewskiej. W Polsce natomiast wśród różnych inicjatyw jedną z istotniejszych było m. in. utworzenie strony internetowej w sześciu wersjach językowych – „Polacy na frontach II wojny światowej”: www.ww2.pl

W ramach obchodów 60-lecia zakończenia II wojny światowej Instytut Polski w Wilnie w ub. r. w Sejmie Republiki Litewskiej zorganizował prezentację wystawy fotograficznej „II Korpus Polski”, przygotowanej przez dr Zbigniewa Wawra z Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk. Wcześniej wystawa była pokazywana w Helsinkach, Tallinie i Rydze. Skromna, aczkolwiek bardzo wymowna wystawa, składająca się z ponad 100 czarno-białych fotografii, ukazuje losy żołnierzy II Korpusu po klęsce wrześniowej – deportacje i gułag, planowany udział polskiego kontyngentu w alianckiej misji posiłkowej w Finlandii, tworzenie się II Korpusu, szlak z ZSRR do Włoch, szlak bojowy we Włoszech: bitwy o Monte Cassino, Ankonę i Bolonię (…).

Wystawą zainteresowało się również Litewskie Towarzystwo Historii Wojny z Kowna. 19 stycznia 2006 r. jej otwarcie odbyło się w Centrum Kultury w Kownie. Powołane przez Departament Mniejszości Narodowych i Wychodźstwa oraz samorząd miasta Kowna Wielonarodowościowe Centrum Kultury jest placówką bardzo młodą (działa trochę ponad rok), ale bardzo aktywną. Centrum jest też miejscem, gdzie mogą się spotykać kowieńscy Polacy.

Wracając do wystawy, należy stwierdzić, że fragment historii dotyczący powstania II Korpusu jest na Litwie mało znany. Stąd też w litewskim brzmieniu wystawa nosiła tytuł „II wojna światowa. Armia Andersa: od stalinowskich łagrów do Monte Cassino”. Było to nawiązanie do faktu powstania Korpusu na bazie Armii Andersa, gdyż nazwisko tego generała i jego Armia są na Litwie bardziej znane niż okoliczności powstania Korpusu. Tysiącom osób, pochodzącym ze wschodnich kresów Polski, w tym z Wileńszczyzny, dzięki Armii Andersa udało się wydostać ze stalinowskich łagrów i więzień.

Jednocześnie należy zaznaczyć, że w szeregach Korpusu walczyli również Litwini, którzy podobnie jak Polacy dostali się do sowieckich łagrów. Jedyną szansą wydostania się ze stalinowskiej niewoli było wstąpienie do Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR, co też wielu Litwinów, podając się za Polaków, uczyniło. W składzie Korpusu został utworzony nawet pluton litewski, którego żołnierze walczyli pod znakami i barwą litewską. Najbardziej charakterystycznym elementem litewskim na wystawie była fotografia przedstawiająca samochód pancerny nazwany „Litwin”. Element wspólnej historii był chyba tym głównym czynnikiem, który zainteresował Litewskie Towarzystwo Historii Wojny z Kowna. Jego prezes dr Jonas Vaičenonis, będący jednocześnie pracownikiem naukowym na Uniwersytecie im. Witolda Wielkiego w Kownie, podczas otwarcia wystawy wygłosił ciekawy wykład na temat Armii Andersa, 2 Korpusu Polskiego oraz udziału Litwinów w tej jednostce wojskowej. Niezwykle pozytywnie przez prelegenta została przedstawiona postać generała Władysława Andersa. Zapewne wszystkich Polaków będących na sali ogarniała duma, gdy słuchali historyka litewskiego, który tak przychylnie ocenił czyny i postawę polskiego generała. W równie pozytywnym świetle prelegent przedstawił szlak bojowy II Korpusu.

W tym miejscu chyba warto przypomnieć krótką historię tej formacji wojskowej na Wschodzie. Otóż w sierpniu 1941 r., po zawarciu układu W. Sikorki – I. Majski i ogłoszeniu tzw. amnestii dla obywateli polskich, została utworzona Armia Andersa – potoczna nazwa Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR. W okresie bitwy o Staliningrad (22.07.1942-02.02.1943) Armia Andersa została wyprowadzona z ZSRR, m. in. przez Morze Kaspijskie, Persję (Iran) na Bliski Wschód i działała dalej jako II Korpus Polski. W początkowym okresie pobytu na Bliskim Wschodzie II Korpus wchodził w skład brytyjskiej 9 Armii. Przed wyjściem na front jednostki korpusu szkoliły się w Palestynie i Egipcie. Na przełomie 1943/1944 II Korpus został przetransportowany do Włoch, gdzie wszedł w skład brytyjskiej 8 Armii gen. Oliviera Leese. Dowódcą II Korpusu był gen. dyw. Władysław Anders, a od lutego do maja 1945 r. p.o. dowódcy był gen. dyw. Zygmunt Bohusz-Szyszko (przez cały okres kampanii włoskiej zastępca dowódcy).

Chrzest bojowy oddziały polskie przeszły nad Sangro w okresie od 31 stycznia do 14 kwietnia 1944 roku. 24 marca 1944 r. została podjęta decyzja o udziale polskiego korpusu w czwartej bitwie o Monte Cassino. W lipcu 1944 r. II Korpus uczestniczył w jedynej polskiej samodzielnej operacji wojskowej w okresie II wojny światowej – bitwie o Ankonę od 15 do 24 lipca. Sukces polskiego korpusu, jakim było opanowanie portu w Ankonie umożliwił aliantom skrócenie tras zaopatrzeniowych dla walczącej na froncie włoskim brytyjskiej 8 Armii. Następnie oddziały polskie od 25 lipca do 1 września wzięły udział w walkach o przełamanie linii Gotów oraz od 10 października 1944 r. do 5 stycznia 1945 r. w działaniach w Apeninach Emiliańskich. W kwietniu 1945 r. II Korpus uczestniczył w okresie od 9 do 21 kwietnia w bitwie o Bolonię. Zajęcie 21 kwietnia miasta przez żołnierzy polskich uratowało je od planowanego dywanowego nalotu alianckiego, a co się z tym wiązało – od zniszczenia.

Pomimo cofnięcia uznania rządowi polskiemu na obczyźnie w lipcu 1945 r. II Korpus pozostał nadal we Włoszech do 1946 r. 15 sierpnia w Loretto z okazji Święta Żołnierza odbyła się wielka defilada Korpusu. Jesienią 1946 r. ostatni żołnierze polscy opuścili ten gościnny kraj i wyjechali do Wielkiej Brytanii.

Warto podkreślić, że oprócz działań bojowych II Korpus prowadził również bardzo bogatą działalność oświatowo-kulturalną. W korpusie wydawano liczne czasopisma m.in.: „Orzeł Biały, „Armia Polska na Wschodzie”, „Ku Wolnej Polsce”, „Na Szlaku Kresowej”, „Wiadomości Wojskowe II Korpusu”, „Kwartalnik Historyczny”. W sumie we Włoszech w ramach II Korpusu ukazywało się 51 tytułów czasopism periodycznych oraz wiele jednodniówek. W ramach biblioteki Orła Białego wydano 61 pozycji wydawniczych. Znaczącą rolę w tych pracach odegrał Oddział Kultury i Prasy II Korpusu kierowany przez Jerzego Giedroycia, który opublikował 43 książki i broszury, a samodzielna sekcja wydawnicza – 40, Polska YMCA przy II Korpusie – 10, Biuro Prasowe Biskupa Polowego – 10. Wśród żołnierzy Korpusu znaleźli się m. in. znani pisarze i poeci: Władysław Broniewski, Józef Czapski, Hermina Naglerowa, Gustaw Herling-Grudziński, Jan Bielatowicz, Adolf Bocheński, Juliusz Mieroszewski, Artur Międzyrzecki.

W ramach II Korpusu działała również czołówka teatralna i filmowa. Tu swoje filmy realizowali wybitni reżyserzy okresu międzywojennego Józef Lejtes i Michał Waszyński. Ten ostatni zrealizował jedyny polski film fabularny w czasie II wojny światowej pt. „Wielka Droga”, w którym wystąpiły m. in. Irena Bogdańska w roli głównej i Jadwiga Andrzejewska. Czołówka filmowa korpusu zrealizowała również kilkadziesiąt kronik filmowych i filmów dokumentalnych. Równie ważne miejsce w działalności kulturalnej zajmował teatr na czele z czołówką teatralną II Korpusu pod kierunkiem Kazimierza „Lopka” Krukowskiego.

Po bitwie o Monte Cassino powstała najbardziej znana polska pieśń patriotyczna z okresu II wojny światowej „Czerwone Maki”. W bitwie o Monte Cassino, jak zaznaczył w swoim wystąpieniu dr Jonas Vaičenonis, ramię w ramię z polskimi żołnierzami walczyło również ok. 100 Litwinów.

Imprezę w Wielonarodowościowym Centrum Kultury w Kownie uświetnił miejscowy polski zespół folklorystyczny „Kotwica”. Zespół wykonał polskie pieśni patriotyczne m. in.: „Rota”, „Przybyli ułani pod okienko”, „Kwiaty polskie”, „Hej, hej, ułani”. (…) Po otwarciu wystawy zebrani – Polacy i Litwini – wznieśli toast: „Za naszą i waszą wolność”.